ออกซิเจนละลายน้ำ (Dissolved Oxygen) และการเติมอากาศในตู้ปลา: ปลาหายใจพอไหม และเพิ่มยังไงให้ถูกวิธี

บทนำ ออกซิเจนละลายน้ำ (Dissolved Oxygen หรือ DO) คือปริมาณออกซิเจนที่ละลายอยู่ในน้ำจริง ๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่ปลาและแบคทีเรียในระบบกรองใช้หายใจ ไม่ใช่ออกซิเจนในอากาศเหนือผิวน้ำ ตู้ที่ค่า DO ต่ำจะทำให้ปลาเครียด อ่อนแอ ติดโรคง่าย และถ้าต่ำมากก็ตายได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง เข้าใจเรื่องนี้ช่วยให้เราวางระบบเติมอากาศได้ถูกจุด ค่าที่ควรรู้ - ค่า DO ที่เหมาะกับปลาน้ำจืดเขตร้อนส่วนใหญ่อยู่ราว 6-8 มิลลิกรัม/ลิตร (mg/L หรือ ppm) - สูงกว่า 5 mg/L ถือว่าสุขภาพดี ต่ำกว่า ~4 mg/L ปลาหลายชนิดเริ่มเครียด และต่ำกว่า 2 mg/L เป็นอันตรายถึงชีวิตสำหรับปลาส่วนใหญ่ - น้ำอุ่นอุ้มออกซิเจนได้น้อยลง เช่น ที่ 10 องศาเซลเซียส น้ำอุ้มได้ราว 11 mg/L แต่ที่ 30 องศาเซลเซียส เหลือราว 7 mg/L เท่านั้น ตู้ทะเลที่น้ำเค็มและอุ่นจึงอุ้มออกซิเจนได้น้อยกว่าตู้น้ำจืดที่อุณหภูมิเดียวกัน หลักการ: ออกซิเจนเข้าน้ำได้ยังไง - แหล่งออกซิเจนหลักคือการแลกเปลี่ยนก๊าซที่ผิวน้ำ (gas exchange) ออกซิเจนจากอากาศละลายเข้าน้ำ และคาร์บอนไดออกไซด์ระเหยออก - ฟองอากาศจากหัวทรายหรือปั๊มลม ไม่ได้เพิ่มออกซิเจนจากตัวฟองมากอย่างที่หลายคนเข้าใจ แต่ทำงานโดยดันให้น้ำหมุนเวียนและกวนผิวน้ำ ทำให้พื้นที่ผิวสัมผัสอากาศมากขึ้น การกวนผิวน้ำจึงคือหัวใจจริง ๆ - อุปกรณ์ที่ช่วยได้: หัวทราย ปั๊มลม กรองฟองน้ำ (sponge filter) การปรับท่อน้ำออกของกรองให้ตีผิวน้ำเบา ๆ และในตู้ทะเลโปรตีนสกิมเมอร์ก็ช่วยเติมอากาศไปในตัว สัญญาณว่าออกซิเจนต่ำ - ปลาลอยหัวขึ้นมาฮุบอากาศที่ผิวน้ำ เหงือกขยับเร็วและแรง - ปลาซึม ไม่กินอาหาร สีซีดลง หรือหมอบนิ่งอยู่ก้นตู้ - ข้อควรระวัง: ปลาที่มีอวัยวะหายใจพิเศษ (labyrinth) เช่น ปลากัดและปลากระดี่ ขึ้นมาฮุบอากาศผิวน้ำเป็นเรื่องปกติ ไม่ใช่สัญญาณ DO ต่ำเสมอไป ให้ดูอาการอื่นประกอบ สาเหตุที่ทำให้ DO ตก - อุณหภูมิน้ำสูงขึ้น (เช่น ช่วงอากาศร้อนหรือไฟตู้ร้อน) - น้ำไม่ไหลเวียน มีจุดอับ ของเสียหมัก - ปล่อยปลาแน่นเกินไป - ช่วงกลางคืนต้นไม้น้ำหยุดสังเคราะห์แสงและใช้ออกซิเจนหายใจ รวมถึงตู้ที่อัด CO2 อาจทำให้ออกซิเจนช่วงเช้ามืดต่ำ - หลังใส่ยารักษาโรคบางชนิดหรือหลังทำความสะอาดที่กวนของเสียขึ้นมา วิธีเพิ่มออกซิเจนอย่างถูกวิธี - เพิ่มการกวนผิวน้ำเป็นอันดับแรก โดยปรับท่อน้ำออกให้ตีผิว หรือเติมหัวทราย/ปั๊มลม และเปิดปั๊มลมตลอด 24 ชั่วโมง - กรณีฉุกเฉินที่ปลาฮุบผิวหนัก ให้เปลี่ยนน้ำครั้งใหญ่ราว 50% พร้อมเพิ่มการหมุนเวียนน้ำทันที - ช่วงอากาศร้อน ลดอุณหภูมิด้วยพัดลมเป่าผิวน้ำหรือเปิดฝาช่วยระบาย เพราะน้ำเย็นลงเล็กน้อยก็อุ้มออกซิเจนได้มากขึ้น ข้อควรระวัง - ในตู้ไม้น้ำที่อัด CO2 การกวนผิวน้ำแรงเกินไปจะไล่ CO2 ออกจนต้นไม้โตช้า จึงต้องหาสมดุล เช่น ตั้งเวลาให้ปั๊มลมทำงานเฉพาะกลางคืนที่ปิด CO2 - หากใช้ยารักษาโรค ควรอ่านฉลากและเพิ่มการเติมอากาศระหว่างรักษา เพราะยาหลายชนิดลดออกซิเจน หากไม่มั่นใจให้ปรึกษาสัตวแพทย์ที่ดูแลสัตว์น้ำ สรุป เป้าหมายคือรักษา DO ให้อยู่ราว 6-8 mg/L ด้วยการกวนผิวน้ำและหมุนเวียนน้ำให้ดี ไม่ใช่แค่มีฟองเยอะ ๆ ยิ่งน้ำอุ่นและปลาเยอะ ยิ่งต้องเติมอากาศมากขึ้น สังเกตพฤติกรรมปลาเป็นประจำ แล้วปรับการเติมอากาศให้เหมาะกับตู้ของคุณ ที่มาภาพ: ภาพหัวทราย (air stone) ปล่อยฟองอากาศในตู้ปลา โดย Nimmerwelk / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) อ้างอิง: https://www.aquariumcoop.com/blogs/aquarium/air-stones-the-secret-weapon-every-aquarium-needs · · · ·