Palytoxin ในปะการัง Zoanthid/Palythoa (ซูแอนทิด/ปาลิโธอา): พิษร้ายแรงที่มือใหม่ต้องรู้ก่อนจับหรือกำจัด

บทนำ Zoanthid และ Palythoa (คนไทยมักเรียกรวม ๆ ว่า ซูแอนทิด/ปาลี/พาลี) เป็นปะการังยอดนิยมในตู้รีฟ เพราะสีสด เลี้ยงง่าย และขยายเร็ว แต่ปะการังกลุ่มนี้บางชนิดสร้างสารพิษชื่อ Palytoxin (พาลิท็อกซิน) ซึ่งเป็นหนึ่งในสารพิษจากธรรมชาติที่รุนแรงที่สุดเท่าที่รู้จัก มีรายงานผู้เลี้ยงและคนในบ้านต้องเข้าโรงพยาบาลจากการจับหรือกำจัดปะการังกลุ่มนี้แบบไม่ระวัง บทความนี้อธิบายว่าอันตรายเกิดขึ้นได้อย่างไร และวิธีจัดการให้ปลอดภัย สารพิษนี้คืออะไร และอยู่ที่ไหน - Palytoxin เป็นสารพิษที่ไม่ใช่โปรตีน รุนแรงมาก และปัจจุบันยังไม่มียาต้านพิษ (antidote) โดยเฉพาะ - พบมากในสกุล Palythoa และ Protopalythoa ส่วนสกุล Zoanthus มักมีน้อยกว่าหรือบางตัวไม่พบ แต่เนื่องจากดูด้วยตาเปล่าแยกชนิดยาก จึงควรถือว่าปะการังกลุ่มนี้ทุกตัว มีพิษไว้ก่อน - ปริมาณพิษแตกต่างกันมากในแต่ละก้อน ขึ้นกับชนิด แหล่งที่มา และสภาพเลี้ยง จึงคาดเดาไม่ได้ว่าก้อนไหนอันตรายกว่ากัน พิษเข้าสู่ร่างกายได้ทางไหน - ทางบาดแผลเปิด เช่น จับปะการังด้วยมือเปล่าขณะมีแผลหรือหนามตำ พิษเข้าสู่กระแสเลือดได้โดยตรง - ทางการกินหรือสัมผัสเยื่อบุ เช่น มือเปื้อนน้ำเมือกแล้วไปสัมผัสปาก ตา จมูก - ทางการหายใจเอาละอองพิษ (aerosol) ซึ่งเป็นสาเหตุของเคสรุนแรงที่พบบ่อยที่สุด มักเกิดตอน ราดน้ำร้อน/ต้ม หรือ ขัดถูก้อนหินเพื่อกำจัดซูแอนทิดที่ขึ้นรก ความร้อนและการขัดทำให้พิษฟุ้งเป็นละอองลอยในอากาศ อาการที่พบ - คล้ายไข้หวัด เช่น มีไข้ หนาวสั่น ปวดหัว ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ ไอ เจ็บคอ - ระบบหายใจ เช่น แน่นหน้าอก หายใจลำบาก หอบ - อื่น ๆ เช่น รสโลหะในปาก คลื่นไส้ อาเจียน ชา ผื่นคัน ถ้าเข้าตาอาจทำให้ตาอักเสบรุนแรง - อาการมักเริ่มภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังสัมผัส บางเคสคนในบ้านที่อยู่คนละห้องก็มีอาการด้วย และบางรายต้องใช้ออกซิเจนต่อเนื่องเป็นสัปดาห์กว่าจะหาย วิธีจัดการให้ปลอดภัย - ห้ามต้มหรือราดน้ำร้อนใส่ก้อนที่มีซูแอนทิด/ปาลิโธอาเด็ดขาด นี่คือสาเหตุอันดับต้น ๆ ของเคสหายใจเอาพิษ - ใส่ถุงมือยางแบบหนายาวถึงข้อศอก และแว่นครอบตา (goggle) ทุกครั้งที่จับ ตัดแยกโคโลนี หรือกำจัด - ทำงานในที่อากาศถ่ายเทดี เปิดพัดลมระบายออกนอกห้อง ถ้าต้องขัด/ตัดปริมาณมาก พิจารณาสวมหน้ากากด้วย - อย่าเอามือที่เปื้อนน้ำเมือกไปแตะหน้า ตา ปาก และล้างมือ/แขนให้สะอาดหลังทำงานทุกครั้ง - ให้เด็กและสัตว์เลี้ยงอยู่ห่างขณะทำงานกับปะการังกลุ่มนี้ - ถ้าต้องกำจัดออกจากหิน ให้ใช้วิธีกลไกแบบเปียก (แกะ/ตัดขณะจุ่มน้ำเพื่อลดการฟุ้ง) แทนการใช้ความร้อน ถ้าสงสัยว่าได้รับพิษ - หยุดงาน ออกไปที่อากาศบริสุทธิ์ทันที ถอดเสื้อผ้าที่เปื้อนและล้างผิวหนัง/ตาด้วยน้ำสะอาดมาก ๆ - รีบไปพบแพทย์หรือติดต่อศูนย์พิษวิทยา แจ้งว่าสัมผัสปะการัง Zoanthid/Palythoa (palytoxin) เพราะการรักษาเป็นแบบประคับประคองอาการ และควรอยู่ในความดูแลของแพทย์ สรุป ซูแอนทิดและปาลิโธอาสวยและเลี้ยงง่ายก็จริง แต่พิษ Palytoxin ทำให้ป่วยหนักได้จริง โดยเฉพาะเมื่อใช้ความร้อนหรือขัดถูจนพิษฟุ้ง หลักง่าย ๆ คือ ห้ามต้ม ใส่ถุงมือและแว่นตา ระบายอากาศ และอย่าจับด้วยมือเปล่าขณะมีแผล ทำตามนี้ก็เพลิดเพลินกับปะการังกลุ่มนี้ได้อย่างปลอดภัย หมายเหตุ: บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ หากมีอาการผิดปกติหลังสัมผัสปะการัง ควรปรึกษาแพทย์หรือศูนย์พิษวิทยาทันที ที่มาภาพ: ภาพปะการังซูแอนทิด (Zoanthus polyps) ใช้ประกอบเพื่ออธิบายลักษณะปะการังกลุ่มที่อาจมีพิษ Palytoxin โดย Inktomi / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) อ้างอิง: https://www.sahealth.sa.gov.au/wps/wcm/connect/public+content/sa+health+internet/healthy+living/protecting+your+health/your+home/palytoxin+poisoning+marine+aquarium+safety · · · ·