โรคจุดขาวในปลาทะเล (Marine Ich / Cryptocaryon irritans): สาเหตุ อาการ วิธีรักษา และการป้องกัน

โรคจุดขาวทะเล (Marine White Spot) เป็นโรคปรสิตที่พบบ่อยที่สุดโรคหนึ่งในตู้ปลาทะเล เกิดจากปรสิตโปรโตซัวซิเลีย Cryptocaryon irritans ถ้าวินิจฉัยและรักษาช้าอาจทำให้ปลาตายยกตู้ได้ เชื้อก่อโรคและวงจรชีวิต Cryptocaryon irritans เป็นปรสิตเซลล์เดียว (ciliate protozoa) เกาะที่ผิวหนังและเหงือกปลา วงจรชีวิตมี 4 ระยะ: - Trophont: ระยะกินอยู่บนตัวปลา เห็นเป็นจุดขาวคล้ายเม็ดเกลือ (กินราว 3-9 วันแล้วหลุดออก) ระยะนี้ยาเข้าไม่ถึงเพราะฝังในเนื้อเยื่อ - Tomont: ระยะสร้างถุงหุ้ม (ซีสต์) เกาะตามพื้น/หิน แบ่งตัวได้ลูกหลานหลายร้อยตัว อยู่เงียบได้นานถึงราว 3-72 วัน ดื้อต่อยาเพราะมีเปลือกหุ้ม - Theront: ระยะว่ายน้ำหาปลาเจ้าบ้าน (ต้องเจอปลาภายในราว 24-48 ชม. ไม่งั้นตาย) เป็นระยะเดียวที่ยากำจัดได้จริง เพราะมีแค่ระยะ theront ที่ยาออกฤทธิ์ได้ การรักษาจึงต้องทำต่อเนื่องนานพอจะครอบคลุมทั้งวงจร ไม่ใช่หยุดเมื่อจุดขาวหาย (จุดหายไม่ได้แปลว่าหายโรค) สาเหตุและการแพร่ มักติดมากับปลาใหม่ที่ไม่ได้กักโรค หรือมากับน้ำ/หิน/ปะการัง/อุปกรณ์จากตู้ที่มีเชื้อ ความเครียด (ขนส่ง คุณภาพน้ำแย่ อุณหภูมิไม่นิ่ง การไล่กัน) ทำให้ภูมิปลาตกแล้วโรคกำเริบ อาการ (เรียงจากเริ่มต้นถึงรุนแรง) - ระยะแรก: ปลาถูตัวกับหิน/พื้น (flashing) หุบครีบ ผลิตเมือกมาก - จุดขาวชัด: จุดขาวกลมคล้ายเม็ดเกลือ/น้ำตาลทราย ขนาดราว 0.5-2 มม. นับเม็ดได้ มักขึ้นที่ครีบก่อนแล้วลามทั้งตัว - เหงือกอักเสบ: หายใจเร็ว หอบ ลอยใกล้ผิวน้ำหรือจุดที่มีออกซิเจนสูง (เหงือกถูกทำลายเป็นสาเหตุการตายสำคัญ บางครั้งปลาตายก่อนเห็นจุดชัด) - ระยะรุนแรง: เบื่ออาหาร ซึม สีตก ติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อน จนตาย วินิจฉัยแยกโรค (สำคัญมาก) ถ้าปลามีฝุ่นละเอียดจำนวนมากนับไม่ถ้วน ตายเร็วใน 1-2 วัน และหายใจหอบนำมาก่อน ให้สงสัยโรคสนิม/กำมะหยี่ (Marine Velvet) ซึ่งคนละเชื้อ รุนแรงและเร็วกว่า จุดขาวคือเม็ดหยาบนับได้ ส่วนสนิมคือฝุ่นทอง/สนิมละเอียด วิธีรักษา (ต้องแยกปลาไปตู้พยาบาล/ตู้กักโรคเปล่าเท่านั้น) - ทองแดง (copper): ได้ผลดีและนิยมที่สุด ต้องวัดระดับทุกวัน คอปเปอร์แบบ chelated (เช่น Coppersafe/Copper Power) เป้าหมายราว 2.0-2.5 ppm คอปเปอร์แบบ ionic (เช่น Cupramine) เป้าหมายราว 0.5 ppm (ฉลาก Cupramine ระบุ 0.25-0.35 mg/L แต่ชุมชนนิยมคุมที่ราว 0.5) รักษาต่อเนื่องราว 14-30 วัน (30 วันคือค่ามาตรฐานเชิงอนุรักษ์) ข้อควรระวัง: ทองแดงเป็นพิษต่อปะการังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังทั้งหมด และถูกดูดซับโดยหิน/ทราย/คาร์บอน ใช้ในตู้พยาบาลเปล่าเท่านั้น - ลดความเค็ม (Hyposalinity): ลดค่าความถ่วงจำเพาะลงเหลือราว 1.009 (ประมาณ 12-14 ppt) ค่อยลดใน 48 ชม. แล้วคงไว้อย่างน้อย 30 วันนับจากจุดสุดท้ายหาย ต้องใช้รีแฟรกโตมิเตอร์วัดให้แม่น (ไฮโดรมิเตอร์แบบเข็มไม่แม่นพอ) ใช้กับปลาเท่านั้น ไม่ใช้กับสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง และมีรายงานเชื้อดื้อ ได้ผลไม่แน่นอนเท่าทองแดง - Tank Transfer Method (TTM): ย้ายปลาไปตู้สะอาดใหม่ทุกราว 72 ชม. รวมราว 3 ครั้งใน 12 วันขึ้นไป อาศัยหลักว่า trophont หลุดไปสร้างซีสต์ในตู้เก่า ย้ายปลาออกก่อนรุ่นใหม่ฟักเท่ากับสลัดปรสิตทิ้ง ปลอดยา หัวใจคือทำถูกจังหวะและฆ่าเชื้อตู้ทุกครั้ง ตู้ที่มีปะการังหรือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง ห้ามใส่ทองแดงหรือลดความเค็มในตู้โชว์ ต้องย้ายปลาออกทั้งหมดไปรักษาในตู้พยาบาล และปล่อยตู้โชว์ให้ว่างจากปลา (fallow) เพื่ออดอาหารปรสิต ระยะ fallow ราว 6 สัปดาห์ถ้าตู้อุ่น (ราว 27 องศา) ไปจนถึงราว 76 วันถ้าตู้เย็นกว่า (ปะการังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอยู่ต่อได้เพราะไม่เป็นเจ้าบ้านของปรสิต) สิ่งที่ไม่ได้ผลจริง - ยา reef-safe กำจัดจุดขาว: ไม่มีตัวไหนกำจัดเชื้อในตู้โชว์ได้จริง อย่างมากแค่บรรเทา - กระเทียม: ไม่มีหลักฐานวิทยาศาสตร์ว่ารักษาได้ อาจช่วยแค่กระตุ้นการกิน - UV/ไดอะตอม: ช่วยลดตัวว่ายน้ำได้บ้าง แต่กำจัดทั้งระบบไม่ได้ การป้องกัน (ป้องกันง่ายกว่ารักษามาก) - กักโรคปลาใหม่ทุกตัวในตู้แยกอย่างน้อย 2-4 สัปดาห์ก่อนลงตู้โชว์ หลายคนรักษาเชิงป้องกัน (ทองแดง/TTM) ทุกตัว - กักและสังเกตหิน ปะการัง สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังด้วย เพราะพาเชื้อมาได้ - ลดความเครียด: อุณหภูมิและความเค็มนิ่ง น้ำดี อาหารดี ไม่แออัด หมายเหตุ: บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำสั่งใช้ยา ขนาดยาให้ยึดตามฉลากผลิตภัณฑ์และปรึกษาผู้เชี่ยวชาญหรือสัตวแพทย์สัตว์น้ำเสมอ ที่มาภาพ: ภาพปลาติดโรคจุดขาว โดย Jbinfla1963 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) · แผนภาพวงจรชีวิต โดย Jellyfishgirl / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) อ้างอิง: · ·