กระดานชุมชน Aquazaa

บทนำ โรคคอลัมนาริส (Columnaris) เป็นโรคติดเชื้อแบคทีเรียที่พบบ่อยและอันตรายที่สุดโรคหนึ่งในปลาน้ำจืด เกิดจากแบคทีเรีย Flavobacterium columnare (ชื่อเดิม Flexibacter columnaris) ซึ่งเป็นแบคทีเรียแกรมลบชนิดเคลื่อนที่แบบเลื้อย (gliding) จุดที่ทำให้หลายคนพลาดคือ รอยโรคของมันมีลักษณะขาวปุยคล้ายสำลี จึงมักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นเชื้อราหรือแค่ครีบเปื่อยธรรมดา แล้วรักษาผิดทาง ทั้งที่จริงมันเป็นแบคทีเรียที่ลุกลามเร็วมาก สาเหตุและปัจจัยกระตุ้น - เชื้อ F. columnare มีอยู่ทั่วไปในน้ำจืดตามธรรมชาติ มันมักไม่ก่อโรคจนกว่าปลาจะเครียดหรือภูมิอ่อนแอ - ตัวกระตุ้นหลักคือคุณภาพน้ำแย่และความเครียด ได้แก่ แอมโมเนีย/ไนไตรต์สูง ออกซิเจนละลายต่ำ ปลาแน่นเกินไป การขนส่ง การจับปลาแรง ๆ และบาดแผลที่ผิว - อุณหภูมิเป็นปัจจัยสำคัญ เชื้อรุนแรงขึ้นในน้ำอุ่น โดยเฉพาะเมื่อสูงกว่าราว 25 องศาเซลเซียส (77F) และยิ่งร้อนยิ่งลุกลามเร็ว อาการที่สังเกตได้ - คราบขาวหรือเทาปุยคล้ายสำลีหรือเชื้อรา บริเวณปาก (จึงถูกเรียกว่า cotton mouth หรือโรคปากเปื่อย) รอบครีบ หรือบนผิวลำตัว - รอยด่างขาวพาดขวางบนหลังใกล้ครีบหลัง จนดูเหมือน อานม้า จึงมีชื่อเรียกว่า saddleback - ครีบเปื่อยกร่อน ผิวเป็นแผลหลุมลึก - ถ้าลงเหงือก เหงือกจะซีดหรือเปลี่ยนสี ปลาหายใจถี่ ลอยหัวขึ้นมาฮุบผิวน้ำ เพราะระบบหายใจถูกทำลาย ซึ่งเป็นรูปแบบที่ร้ายแรงที่สุด ทำไมต้องรีบ - คอลัมนาริสลุกลามเร็วผิดปกติ แผลอาจปรากฏภายใน 24-48 ชั่วโมง และปลาอาจตายภายใน 48-72 ชั่วโมงหากไม่รักษา ในน้ำที่ร้อนจัดอาจตายภายในไม่กี่ชั่วโมง - โรคนี้ติดต่อกันในตู้ได้เร็ว จึงต้องแยกปลาป่วยและจัดการทันทีที่สงสัย แนวทางรักษาเบื้องต้น - แก้ที่ต้นเหตุก่อน ตรวจและปรับคุณภาพน้ำให้แอมโมเนียและไนไตรต์เป็น 0 เพิ่มออกซิเจน (เปิดปั๊มลม/หัวทราย) และลดความหนาแน่นของปลา - ค่อย ๆ ลดอุณหภูมิลงมาที่ราว 24-26 องศาเซลเซียส (ประมาณ 75-78F) อย่างช้า ๆ เพื่อชะลอการเพิ่มจำนวนของเชื้อ ห้ามเพิ่มอุณหภูมิเพื่อเร่งรักษาแบบโรคจุดขาว เพราะความร้อนจะยิ่งเร่งคอลัมนาริส - เนื่องจากเป็นแบคทีเรียแกรมลบ มักต้องใช้ยาปฏิชีวนะ ตัวที่แหล่งข้อมูลอ้างถึงบ่อยคือ กลุ่มไนโตรฟูแรน (เช่น nitrofurazone/Furan-2), kanamycin และ oxytetracycline บางกรณีใช้ร่วมกันเพื่อคุมทั้งแผลภายนอกและการติดเชื้อภายใน - ถอดถ่านกัมมันต์ (activated carbon) ออกจากกรองระหว่างให้ยา เพราะถ่านจะดูดยาออกจากน้ำจนยาไม่ออกฤทธิ์ ข้อควรระวัง - ปริมาณและชนิดยาต้องอ่านฉลากผลิตภัณฑ์ทุกครั้ง และควรปรึกษาสัตวแพทย์ที่เชี่ยวชาญสัตว์น้ำ โดยเฉพาะเมื่อไม่มั่นใจการวินิจฉัยหรือเมื่อเลี้ยงปลาชนิดที่ไวต่อยา - การใช้ยาปฏิชีวนะพร่ำเพรื่ออาจทำให้เชื้อดื้อยาและทำลายแบคทีเรียดีในระบบกรอง ควรใช้เท่าที่จำเป็นและติดตามค่าน้ำตลอด - คอลัมนาริสมักมาคู่กับปัญหาน้ำ ถ้าไม่แก้สภาพแวดล้อม รักษาหายแล้วก็กลับมาเป็นซ้ำได้ การป้องกัน - รักษาคุณภาพน้ำให้คงที่ เปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอ ไม่ปล่อยของเสียสะสม - กักโรคปลาใหม่ก่อนลงตู้รวม หลีกเลี่ยงการเลี้ยงแน่นและการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิฉับพลัน ลดความเครียดจากการขนส่งและการจับปลา สรุป คอลัมนาริสคือแบคทีเรียแกรมลบที่ฉวยโอกาสตอนปลาเครียดหรือค่าน้ำแย่ อาการเด่นคือคราบขาวปุยที่ปาก รอยอานม้าบนหลัง และเหงือกเสียหายจนหายใจลำบาก มันลุกลามเร็วเป็นชั่วโมงถึงวัน หัวใจของการรักษาคือ แก้คุณภาพน้ำ ลดอุณหภูมิลงเล็กน้อย และใช้ยาปฏิชีวนะที่เหมาะสมตามฉลาก/คำแนะนำสัตวแพทย์ อย่ารักษาแบบเชื้อราเพราะจะไม่หายและเสียเวลาจนปลาตาย ที่มาภาพ: ภาพประกอบ: รอยโรคคอลัมนาริส (Flavobacterium columnare) ในเหงือกปลาแซลมอนชินุก ใช้เพื่อแสดงลักษณะการติดเชื้อในเนื้อเยื่อเหงือก โดย Unknown author / Wikimedia Commons (Public domain) อ้างอิง: https://en.wikipedia.org/wiki/Columnaris · https://units.fisheries.org/fhs/wp-content/uploads/sites/30/2017/08/1.2.3-Columnaris2014.pdf · https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/flavobacterium-columnare · https://treeoflifeexotics.vet/education-resource-center/for-clients/fish/columnaris-disease-flavobacterium-columnare

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 13 ก.ค. 25690210

บทนำ โรคจุดขาว (White Spot Disease) เกิดจากปรสิตโปรโตซัวชนิดมีขน Ichthyophthirius multifiliis หรือที่เรียกสั้น ๆ ว่า Ich เป็นโรคที่พบบ่อยที่สุดในตู้ปลาน้ำจืด อาการเด่นคือมีเม็ดสีขาวเล็ก ๆ ขนาดเท่าเม็ดเกลือหรือเม็ดทรายกระจายตามลำตัว ครีบ และเหงือกของปลา ถ้าปล่อยไว้ปรสิตจะทวีจำนวนอย่างรวดเร็วและทำให้ปลาตายยกตู้ได้ สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง - ความเครียดจากอุณหภูมิที่ลดลงกะทันหัน คุณภาพน้ำแย่ หรือขนส่งปลามาใหม่ - ปล่อยปลาใหม่ลงตู้โดยไม่กักโรค ปรสิตมักติดมากับปลาหรืออุปกรณ์ - ปลาที่ภูมิอ่อนแอจะติดง่ายและรุนแรงกว่า วงจรชีวิต 3 ระยะ (หัวใจของการรักษา) - Trophont: ระยะเกาะกินอยู่บนตัวปลา ขนาด 0.5-1.0 มม. คือเม็ดขาวที่เราเห็น ระยะนี้ซ่อนอยู่ใต้เมือกและผิวหนัง ยาฆ่าไม่ได้ - Tomont: ระยะที่หลุดจากตัวปลา ไปสร้างถุงเกาะพื้นหรือวัสดุ แล้วแบ่งตัวได้มากถึงราว 1,000 ตัว ถุงหุ้มนี้ก็ป้องกันยาเช่นกัน - Theront: ระยะว่ายน้ำอิสระออกหาปลาเจ้าบ้าน เป็นระยะเดียวที่ยาและเกลือฆ่าได้ ถ้าไม่เจอปลาภายในราว 24-48 ชม. มันจะตายเอง เพราะยาออกฤทธิ์ได้เฉพาะระยะ Theront จึงต้องรักษาต่อเนื่องจนครบคอร์ส ห้ามหยุดทันทีที่จุดขาวหาย อุณหภูมิกับความเร็ววงจร - ที่ราว 24-26 องศาเซลเซียส วงจรครบใน 3-6 วัน ยิ่งน้ำเย็นยิ่งช้า (อาจหลายสัปดาห์) - การค่อย ๆ เพิ่มอุณหภูมิถึงราว 28-30 องศาเซลเซียส ช่วยเร่งให้ปรสิตเข้าสู่ระยะ Theront เร็วขึ้นเพื่อให้ยาออกฤทธิ์ และที่อุณหภูมิสูงกว่า 30 องศาเซลเซียสปรสิตมักหยุดขยายพันธุ์ แต่ไม่ควรเกิน 30 องศาเซลเซียสเพราะออกซิเจนในน้ำจะลดลงมาก อาการที่สังเกตได้ - เม็ดขาวเท่าเม็ดเกลือตามตัว ครีบ เหงือก - ปลาถูตัวกับวัสดุ (flashing) ครีบหุบ ซึม กินน้อย - หายใจถี่ ลอยผิวน้ำ ถ้าปรสิตลงเหงือกมาก แนวทางรักษา - ค่อย ๆ เพิ่มอุณหภูมิสู่ 28-30 องศาเซลเซียสภายใน 1-2 วัน และเพิ่มการเติมอากาศ/ปั๊มออกซิเจน - ใช้เกลือสำหรับตู้ปลา (non-iodized) เริ่มเบา ๆ ราว 1-3 กรัมต่อน้ำ 1 ลิตร ระยะสั้นอาจถึง 4-5 กรัมต่อลิตร ต่อเนื่อง 7-10 วัน ละลายก่อนเทและแบ่งใส่ทีละน้อย - หรือใช้ยาสำเร็จรูปสำหรับโรคจุดขาว (มักมีมาลาไคต์กรีน/ฟอร์มาลิน) โดยทำตามฉลากอย่างเคร่งครัด - รักษาทั้งตู้ ไม่ใช่แยกปลาตัวที่ป่วย เพราะปรสิตอยู่ในน้ำ - เปลี่ยนน้ำและดูดพื้นกรวดทุกวันเพื่อกำจัดระยะ Tomont ที่พื้น - รักษาต่อไปอีก 3-5 วันหลังจุดขาวหายหมด เพื่อฆ่าปรสิตรุ่นที่เพิ่งฟัก ข้อควรระวัง - ปลาไม่มีเกล็ด (ปลาหมู ปลากด) และปลาเตตร้าบางชนิดไวต่อเกลือและยา ควรเริ่มที่ครึ่งโดสและสังเกตอาการ - กุ้ง หอย และไม้น้ำ ไวต่อทองแดง/มาลาไคต์กรีนมาก ควรย้ายออกหรือเลือกวิธีที่ปลอดภัยกว่า - เพิ่มอุณหภูมิทำให้ออกซิเจนลด ต้องเพิ่มอากาศเสมอ - ข้อมูลนี้เป็นแนวทางทั่วไป โปรดอ่านฉลากผลิตภัณฑ์และปรึกษาสัตวแพทย์ปลาเมื่ออาการรุนแรงหรือไม่แน่ใจ การป้องกัน - กักโรคปลาใหม่อย่างน้อย 30 วันก่อนลงตู้หลัก เพราะโรคมักแสดงอาการ 1-3 สัปดาห์หลังได้ปลามา - รักษาอุณหภูมิให้คงที่ ลดความเครียด และดูแลคุณภาพน้ำให้ดี - ไม่ใช้อุปกรณ์ (สวิง กระชอน สายยาง) ร่วมกันระหว่างตู้โดยไม่ฆ่าเชื้อ สรุป โรคจุดขาวรักษาหายได้ถ้าเข้าใจว่ายาฆ่าได้เฉพาะระยะว่ายน้ำอิสระ จึงต้องรักษาทั้งตู้อย่างต่อเนื่องจนครบคอร์ส ควบคู่กับการเพิ่มอุณหภูมิอย่างระวังและการดูดของเสียออก ที่สำคัญคือการกักโรคปลาใหม่และลดความเครียด จะช่วยไม่ให้โรคนี้กลับมาอีก ที่มาภาพ: ภาพปลาที่ติดโรคจุดขาว (Ichthyophthiriasis) โดย Thomas Kaczmarczyk (Djpalme) / Wikimedia Commons (Public domain) อ้างอิง: https://ask.ifas.ufl.edu/publication/FA006 · https://www.adfg.alaska.gov/static/species/disease/pdfs/fishdiseases/white_spot_disease.pdf · https://www.aquariadise.com/treating-ich-white-spot-disease/ · https://www.chewy.com/education/fish/freshwater-fish/getting-rid-of-ich-on-fish-and-aquariums

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 9 ก.ค. 25690180

บทนำ ถุงลม (swim bladder) คืออวัยวะที่บรรจุแก๊สอยู่ในตัวปลา ทำหน้าที่ควบคุมการลอยตัว (buoyancy) ให้ปลาทรงตัวและลอยนิ่งอยู่ในระดับน้ำที่ต้องการได้ เมื่อถุงลมทำงานผิดปกติ ปลาจะคุมการลอยตัวไม่ได้ ทำให้ลอยติดผิวน้ำ จมอยู่ก้นตู้ ว่ายตะแคง หรือกลิ้งหงายท้อง สิ่งสำคัญที่ควรเข้าใจคือ 'โรคถุงลม' ไม่ใช่โรคเดียว แต่เป็นกลุ่มอาการที่เกิดได้จากหลายสาเหตุ การรักษาที่ถูกต้องจึงต้องหาต้นเหตุก่อน ปลาที่พบบ่อยที่สุดคือปลาทองสายพันธุ์ตัวกลม (fancy goldfish เช่น ออรันดา รันชู) และปลากัด เพราะรูปทรงลำตัวสั้นกลมทำให้อวัยวะภายในเบียดถุงลมได้ง่าย สาเหตุที่พบบ่อย - อาหารและท้องผูก: ให้อาหารมากเกินไป หรือให้เม็ด/แผ่นแห้งที่พองตัวในท้อง ทำให้ลำไส้ขยายไปเบียดถุงลม เป็นสาเหตุอันดับต้น ๆ - กลืนอากาศ: ปลาที่ฮุบอาหารลอยผิวน้ำมักกลืนอากาศเข้าไปด้วย - คุณภาพน้ำแย่: แอมโมเนีย ไนไตรต์ และไนเตรตสูง (มีรายงานว่าไนเตรตเกิน ~40 ppm สัมพันธ์กับปัญหาการลอยตัว) รวมถึงออกซิเจนต่ำ ล้วนกระตุ้นอาการได้ - อุณหภูมิ: น้ำเย็นเกินไปหรือเปลี่ยนกะทันหันทำให้ระบบย่อยอาหารของปลาทองทำงานช้าลง (ปลาทองตัวกลมเหมาะกับราว 18-24°C) - การติดเชื้อแบคทีเรีย/ปรสิตภายใน การบาดเจ็บ หรือความผิดปกติแต่กำเนิด แนวทางดูแลและรักษา (จากเบาไปหนัก) - ตรวจและแก้คุณภาพน้ำก่อนเสมอ: วัดแอมโมเนีย ไนไตรต์ ไนเตรต pH และอุณหภูมิ ถ้าค่าเพี้ยนให้เปลี่ยนน้ำบางส่วน (ใช้น้ำที่ปรับคลอรีนแล้ว) - งดอาหาร 2-3 วัน เพื่อให้ระบบย่อยได้พัก ลดแรงดันที่เบียดถุงลม - หลังงดอาหาร ปรับมาให้อาหารที่ย่อยง่ายและจมน้ำ ลดการฮุบอากาศ บางคนใช้ถั่วลันเตาต้มปอกเปลือกบด (เป็นเมนูเสริมไฟเบอร์ที่นิยม ไม่ใช่ยาวิเศษ ให้พอประมาณ) - แช่เกลืออีปซั่ม (Epsom salt / แมกนีเซียมซัลเฟต) ประมาณ 1-3 ช้อนชาต่อน้ำ 1 แกลลอน (~3.8 ลิตร) แช่ปลาราว 15-20 นาที ช่วยคลายกล้ามเนื้อและลดอาการบวมภายใน ย้ำ: เกลืออีปซั่มคนละชนิดกับเกลือตู้ปลา (โซเดียมคลอไรด์) เกลือตู้ปลาไม่ได้ช่วยเรื่องนี้ ข้อควรระวัง - อย่าให้อาหารเยอะเพื่อ 'ชดเชย' ระหว่างที่ปลาป่วย ยิ่งทำให้แย่ลง - ถ้าสงสัยการติดเชื้อแบคทีเรีย (ตัวบวม เกล็ดตั้ง ซึม ไม่กินอาหาร) หรืออาการเรื้อรังไม่ดีขึ้นใน 1-2 สัปดาห์ ควรปรึกษาสัตวแพทย์ที่รักษาสัตว์น้ำ การใช้ยาปฏิชีวนะต้องอ่านฉลากและใช้ตามคำแนะนำผู้เชี่ยวชาญ - ปริมาณเกลือ/ยาข้างต้นเป็นแนวทางทั่วไป ควรอ่านฉลากผลิตภัณฑ์และปรับตามชนิดปลาเสมอ สรุป โรคถุงลมคือ 'อาการลอยตัวผิดปกติ' ที่ต้องแก้ที่ต้นเหตุ เริ่มจากเช็กคุณภาพน้ำ งดอาหารพัก ปรับอาหารให้ย่อยง่ายและจม เสริมด้วยเกลืออีปซั่มในเคสท้องผูก และรักษาอุณหภูมิให้เหมาะสม ถ้ามีสัญญาณติดเชื้อหรือไม่ดีขึ้น ให้ปรึกษาสัตวแพทย์ ป้องกันได้ดีที่สุดด้วยการให้อาหารพอดี น้ำสะอาด และแช่/ทำให้อาหารเม็ดอิ่มน้ำก่อนให้ ที่มาภาพ: ภาพปลาทองออรันดา (fancy goldfish) ตัวอย่างปลาสุขภาพดี ใช้ประกอบเพื่อแสดงรูปทรงลำตัวกลมที่เสี่ยงเป็นโรคถุงลม โดย Michelle Jo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) อ้างอิง: https://www.petmd.com/fish/conditions/respiratory/swim-bladder-disorders-fish · https://en.wikipedia.org/wiki/Swim_bladder_disease · https://www.about-goldfish.com/swim-bladder-disorder.html · https://injaf.org/aquarium-fish/the-goldfish-section/fancy-goldfish-and-swimbladderbuoyancy-problems/

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 8 ก.ค. 25690330

บทนำ - Dropsy หรือ "ท้องมาน" ไม่ใช่โรคเดี่ยว ๆ แต่เป็นอาการที่บ่งบอกว่ามีปัญหาภายในร่างกายปลา เกิดจากของเหลวคั่งสะสมในช่องท้องและใต้เกล็ด (ศัพท์แพทย์เรียก ascites/edema) - สัญญาณคลาสสิกคือตัวบวมและเกล็ดตั้งกางออกมองจากด้านบนเหมือนลูกสน (pinecone) ซึ่งเป็นระยะที่ค่อนข้างหนักแล้ว สาเหตุและกลไก - ต้นเหตุที่พบบ่อยคือการติดเชื้อแบคทีเรียภายใน โดยเฉพาะกลุ่ม Aeromonas รวมถึง Pseudomonas และ Mycobacterium - เชื้อมักลุกลามเมื่อภูมิคุ้มกันปลาอ่อนแอจากความเครียด เช่น น้ำเสีย ค่าแอมโมเนีย/ไนไตรต์สูง อุณหภูมิแกว่ง แออัด หรือถูกปลาอื่นไล่กัด - เมื่อไตและตับเริ่มทำงานล้มเหลว ระบบควบคุมสมดุลน้ำ-เกลือแร่ (osmoregulation) เสียไป ปลาน้ำจืดขับน้ำส่วนเกินออกไม่ได้ ของเหลวจึงคั่งจนตัวบวมและเกล็ดตั้ง อาการที่ควรสังเกต - ตัวบวมกลม ท้องป่อง เกล็ดตั้งกางเป็นลูกสน - ตาโปน รูก้นบวมแดง ขี้เป็นเส้นยาวใส เหงือกซีด - ซึม เบื่ออาหาร หลบมุม อยู่นิ่งที่พื้นหรือลอยใกล้ผิวน้ำ แนวทางดูแลและรักษา - แยกปลาป่วยไปตู้พยาบาลทันที ตัวโรคท้องมานเองไม่ติดต่อ แต่การแยกช่วยลดความเครียดของปลาและดูแลง่ายขึ้น พร้อมตรวจหาต้นเหตุในตู้เดิม (คุณภาพน้ำ) - ปรับคุณภาพน้ำให้ดีที่สุด เปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอ คุมแอมโมเนีย/ไนไตรต์ให้เป็นศูนย์ รักษาอุณหภูมิให้นิ่ง - ดีเกลือ (Epsom salt / MgSO4 ไม่ใช่เกลือแกงหรือเกลือตู้ปลา) ช่วยดึงของเหลวส่วนเกินออกและลดบวม ขนาดที่แหล่งข้อมูลแนะนำราว 1/8 ช้อนชาต่อน้ำ 19 ลิตร ค่อย ๆ ปรับ อย่าใส่ทีเดียวมาก - หากสงสัยติดเชื้อแบคทีเรีย อาจต้องใช้ยาปฏิชีวนะกลุ่มออกฤทธิ์กว้าง เช่น kanamycin (เช่น KanaPlex) หรือ Maracyn โดยต้องอ่านฉลากและทำตามขนาดที่ระบุอย่างเคร่งครัด ข้อควรระวัง - เมื่อเกล็ดตั้งเป็นลูกสนชัดแล้ว โอกาสรอดค่อนข้างต่ำ เพราะอวัยวะภายในมักเสียหายไปมาก ยิ่งเริ่มรักษาเร็วยิ่งมีโอกาส - คำแนะนำเรื่องยาและขนาดในบทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ควรอ่านฉลากผลิตภัณฑ์และปรึกษาสัตวแพทย์สัตว์น้ำเมื่อไม่แน่ใจ อย่าผสมยาหลายชนิดมั่ว ๆ การป้องกัน - รักษาคุณภาพน้ำให้คงที่ ตรวจค่าน้ำสม่ำเสมอ เปลี่ยนน้ำตามรอบ ไม่เลี้ยงแน่นเกินไป - ให้อาหารคุณภาพดีและหลากหลาย ไม่ให้มากเกินจนน้ำเสีย และกักโรคปลาใหม่ก่อนลงตู้รวมเสมอ สรุป - Dropsy คือสัญญาณเตือนว่าปลาป่วยหนักจากภายใน มักโยงกับติดเชื้อแบคทีเรียบวกความเครียด/น้ำไม่ดี การป้องกันด้วยน้ำที่ดีและการกักโรคได้ผลกว่าการรักษาปลายเหตุมาก ที่มาภาพ: ภาพปลาทองที่มีอาการโรคท้องมาน (dropsy) เกล็ดตั้งเหมือนลูกสน โดย Taipan198 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) อ้างอิง: https://www.petmd.com/fish/conditions/urinary/dropsy-fish · https://en.wikipedia.org/wiki/Dropsy_in_fish · https://cafishvet.com/fish-health-disease/dropsy-in-freshwater-fish/ · https://www.aqulator.com/articles/how-to-treat-dropsy-in-aquarium-fish/

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 4 ก.ค. 25690370

บทนำ โรคครีบเปื่อยหรือหางเปื่อย (Fin Rot) เป็นปัญหาที่พบบ่อยที่สุดอย่างหนึ่งในปลาน้ำจืด โดยเฉพาะปลากัด ปลาหางนกยูง และปลาทอง อาการคือครีบและหางค่อย ๆ เปื่อย กร่อน หรือขาดหายไปทีละน้อย ข่าวดีคือถ้าจับได้เร็วและแก้ที่ต้นเหตุ ปลามักหายและครีบงอกกลับได้ สาเหตุ - เกิดจากแบคทีเรียฉวยโอกาสที่มีอยู่ในตู้ตามปกติ เช่น Aeromonas, Pseudomonas และบางครั้ง Columnaris (Flavobacterium) ซึ่งจะลุกลามก็ต่อเมื่อปลาอ่อนแอหรือเครียด - ตัวกระตุ้นหลักคือคุณภาพน้ำแย่ โดยเฉพาะแอมโมเนียและไนไตรท์ที่สูง แม้ระดับต่ำ ๆ ก็ทำให้เนื้อเยื่อเสียหายและภูมิคุ้มกันตก - ความเครียดอื่น ๆ เช่น เลี้ยงแน่นเกินไป อุณหภูมิแกว่ง ปลาไล่กัดครีบกัน หรือครีบบาดเจ็บจากของแต่งตู้ที่คม อาการ (แบ่งเป็นระยะ) - ระยะแรก: ขอบครีบหรือหางเปลี่ยนสี เป็นสีขาวขุ่น แดง หรือดำที่ขอบ - ระยะกลาง: ขอบครีบเริ่มหลุดลุ่ย กร่อนเข้าหาลำตัว อาจมีปุยขาวคล้ายเชื้อราร่วมด้วย - ระยะรุนแรง: ครีบ/หายหายไปมาก ลามถึงโคนครีบและลำตัว ปลาซึม ไม่กินอาหาร และอาจตายได้ วิธีรักษา (แก้ที่ต้นเหตุก่อนเสมอ) - ขั้นแรก: วัดค่าน้ำ (แอมโมเนีย ไนไตรท์ ไนเตรต) แล้วเปลี่ยนน้ำบางส่วนสม่ำเสมอเพื่อเจือจางของเสียและลดปริมาณแบคทีเรีย ค่าแอมโมเนียและไนไตรท์ควรเป็น 0 - ลดต้นเหตุของความเครียด: แยกปลาที่ไล่กัด ลดความหนาแน่น ปรับอุณหภูมิให้นิ่ง และเพิ่มออกซิเจน - กรณีไม่รุนแรง: เกลือสำหรับตู้ปลา (aquarium salt) ช่วยได้ ขนาดอ่อน ๆ ประมาณ 1 กรัมต่อน้ำ 1 ลิตร (ราว 1 ช้อนชาต่อน้ำ 1 แกลลอน) ค่อย ๆ เพิ่มได้ตามความรุนแรง โดยละลายเกลือในน้ำตู้แยกก่อนแล้วค่อยเติม ใช้ต่อเนื่องจนอาการหายแล้วอีกหลายวัน (รวมประมาณ 7-14 วัน) - กรณีรุนแรงหรือลุกลามเร็ว: อาจต้องใช้ยาปฏิชีวนะสำหรับปลา (เช่น กลุ่ม erythromycin, Maracyn, KanaPlex) ตามที่ฉลากระบุ บางแหล่งข้อมูลแนะนำให้ผสมยาในอาหารเพื่อให้ได้ผลกับแบคทีเรียแกรมลบ ควรอ่านฉลากและทำตามขนาดอย่างเคร่งครัด ข้อควรระวัง - เกลือและยาบางชนิดเป็นอันตรายต่อไม้น้ำ กุ้ง และหอย ควรแยกรักษาในตู้พยาบาลแทนตู้หลัก - ผลิตภัณฑ์สมุนไพร เช่น Melafix/Pimafix มักไม่พอสำหรับเคสรุนแรง อย่าใช้แทนการแก้คุณภาพน้ำและยาที่จำเป็น - ขนาดยา ขนาดเกลือ และระยะเวลาอาจต่างกันตามชนิดปลาและผลิตภัณฑ์ หากไม่แน่ใจหรืออาการไม่ดีขึ้น ควรปรึกษาฉลากสินค้าหรือสัตวแพทย์ที่ดูแลสัตว์น้ำ สรุป ครีบเปื่อยเกือบทั้งหมดมีรากมาจากคุณภาพน้ำและความเครียด ไม่ใช่แค่ตัวเชื้อ การรักษาที่ได้ผลจึงต้องเริ่มจากปรับน้ำให้สะอาดและลดความเครียดก่อน แล้วจึงเสริมด้วยเกลือหรือยาตามความรุนแรง จับได้เร็ว แก้ต้นเหตุ ปลาก็มีโอกาสหายและครีบงอกกลับมาสวยได้ ที่มาภาพ: ภาพปลากัดที่มีอาการครีบ/หางเปื่อย (fin rot) โดย Dizzy Respect / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) อ้างอิง: https://www.aquariumcoop.com/blogs/aquarium/fin-rot · https://aquariumscience.org/10-3-4-fin-rot/ · https://www.aquariumcoop.com/blogs/aquarium/aquarium-salt-for-sick-fish · https://www.chewy.com/education/fish/health-and-wellness/fin-rot-in-fish

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 22 มิ.ย. 25690390

บทนำ ปลาใหม่ที่เพิ่งซื้อมา แม้จะดูแข็งแรงดี ก็อาจเป็นพาหะของเชื้อโรคและปรสิตที่ยังไม่แสดงอาการ การปล่อยลงตู้หลักทันทีคือสาเหตุอันดับต้น ๆ ที่ทำให้โรคระบาดและปลาเก่าตายยกตู้ ตู้กักโรค (Quarantine Tank หรือ QT) คือตู้แยกเล็ก ๆ ราคาไม่แพง ที่ใช้พักและสังเกตปลาใหม่ก่อนนำเข้าตู้จริง ถือเป็นการลงทุนที่คุ้มที่สุดอย่างหนึ่งของการเลี้ยงปลา ใช้ได้ทั้งปลาน้ำจืดและปลาทะเล ทำไมต้องกักโรค - โรคหลายชนิด เช่น จุดขาว (Ich) มีระยะฟักตัว 1-2 สัปดาห์กว่าจะแสดงอาการ การกักช่วยให้เห็นปัญหาก่อนสายเกินไป - ปลาจากร้านมักผ่านความเครียดจากการขนส่ง ภูมิคุ้มกันตก โรคจึงกำเริบง่าย - ถ้าปลาป่วยในตู้กัก เราดูแลและรักษาได้ง่าย ไม่กระทบปลาเก่าและปะการัง/ไม้น้ำในตู้หลัก อุปกรณ์ที่ต้องมี (เรียบง่ายที่สุด) - ตู้เปล่าขนาดราว 40-75 ลิตร (ประมาณ 10-20 แกลลอน) พื้นเปล่าไม่ปูกรวด ทำความสะอาดง่าย - กรองฟองน้ำ (sponge filter) เป็นตัวเลือกที่ดี เพราะกระแสน้ำเบา ให้ระบบกรองชีวภาพ และเคลื่อนย้ายง่าย เคล็ดลับ: เลี้ยงกรองฟองน้ำสำรองไว้ในตู้หลักหรือซัมป์ตลอด เพื่อให้มีแบคทีเรียพร้อมใช้ทันทีเมื่อต้องตั้งตู้กัก - ฮีตเตอร์ + เทอร์โมมิเตอร์ คุมอุณหภูมิให้นิ่ง - ที่หลบ เช่น ท่อ PVC หรือกระถาง ช่วยลดความเครียด - น้ำยาปรับสภาพน้ำ และชุดทดสอบแอมโมเนีย ระยะเวลากักโรค - ขั้นต่ำ 2 สัปดาห์ แต่แนะนำ 4 สัปดาห์ขึ้นไป - ปลาทะเลควรกัก 4-6 สัปดาห์ และนับใหม่ทุกครั้งหากยังเห็นอาการป่วยหรือมีปลาตาย (เริ่มนับจากวันที่เห็นอาการสุดท้าย) การดูแลระหว่างกัก - แอมโมเนียคือนักฆ่าอันดับหนึ่งในตู้กัก เพราะตู้มักยังไม่ไซเคิลเต็มที่ ควรวัดแอมโมเนียบ่อย ๆ และเปลี่ยนน้ำเมื่อค่าสูงขึ้น - ให้อาหารทีละน้อย สังเกตการกินและการขับถ่าย คอยดูครีบ ผิว เหงือก และพฤติกรรมว่ายน้ำ - เปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอ โดยเฉพาะหลังการให้ยา เพื่อค่อย ๆ ลดสารตกค้าง เรื่องยา (ระวังให้มาก) - แนวทางที่ปลอดภัยสำหรับมือใหม่คือ สังเกตก่อน รักษาเมื่อเห็นอาการจริง ไม่ควรใส่ยาพร่ำเพรื่อ เพราะการใช้ยาต่ำกว่าขนาดอาจสร้างเชื้อดื้อยา - นักเลี้ยงบางกลุ่มใช้การรักษาเชิงป้องกัน (prophylactic) กับปลาที่มาจากแหล่งเสี่ยงสูง แต่ต้องเลือกยาและขนาดให้เหมาะกับชนิดปลา - ข้อควรระวัง: อ่านฉลากผลิตภัณฑ์ทุกครั้ง คำนวณขนาดตามปริมาตรน้ำจริง และถ้าไม่แน่ใจ ควรปรึกษาสัตวแพทย์สัตว์น้ำหรือร้านที่เชื่อถือได้ ยาบางชนิด เช่น ทองแดง ห้ามใช้กับสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังและปะการัง การย้ายเข้าตู้หลัก - เมื่อครบกำหนดและปลาแข็งแรงดี ให้ปรับสภาพน้ำก่อนย้าย ด้วยวิธีหยดน้ำ (drip) หรือเติมน้ำจากตู้หลักครั้งละ 1 ถ้วย ทุก 15 นาที ราว 1 ชั่วโมง แล้วจึงช้อนปลาข้ามไป (เลี่ยงการเทน้ำตู้กักลงตู้หลัก) ข้อควรระวัง - อย่าใช้อุปกรณ์ (ช้อน สายดูด) ร่วมกันระหว่างตู้กักกับตู้หลักโดยไม่ฆ่าเชื้อ - อย่ายัดปลามากเกินไปในตู้กักเล็ก ๆ จะทำให้แอมโมเนียพุ่งเร็ว สรุป ตู้กักโรคคือด่านป้องกันที่ถูกและคุ้มที่สุด ใช้ตู้เปล่า กรองฟองน้ำ ฮีตเตอร์ ที่หลบ บวกการสังเกต 2-4 สัปดาห์ (ทะเล 4-6 สัปดาห์) ก็ช่วยกันโรคระบาดทั้งตู้ได้ ทำให้เป็นนิสัยกับปลาใหม่ทุกตัว แล้วตู้หลักจะปลอดภัยขึ้นมาก ที่มาภาพ: ภาพประกอบ: กรองฟองน้ำ (sponge filter) อุปกรณ์หลักที่แนะนำสำหรับตู้กักโรค โดย Ofkun / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) อ้างอิง: https://www.aquariumcoop.com/blogs/aquarium/quarantine-tank · https://humble.fish/community/threads/quarantine.2/ · https://aquariumscience.org/12-3-quarantine-tanks/ · https://fluvalaquatics.com/us/blog/the-importance-of-quarantining-new-fish

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 18 มิ.ย. 25690300

โรคบรูคลิเนลลา (Brooklynellosis) มักเรียกว่าโรคปลาการ์ตูน เพราะพบบ่อยมากในปลาการ์ตูนจับจากธรรมชาติที่ผ่านการขนส่งเครียด เกิดจากปรสิต Brooklynella hostilis ลุกลามเร็วและทำปลาตายได้ภายใน 1-2 วัน (บางครั้งเป็นชั่วโมง) เชื้อก่อโรคและจุดเด่น Brooklynella hostilis เป็นปรสิตซิเลีย (ciliate) ที่แบ่งตัวบนตัวปลาโดยตรง ไม่มีระยะซีสต์หรือว่ายน้ำนอกตัวปลาแบบเชื้อจุดขาว จึงเพิ่มจำนวนต่อเนื่องไม่หยุดและฆ่าปลาเร็ว มักเกี่ยวข้องกับปลาการ์ตูนจับจากธรรมชาติที่เครียดจากการจับและขนส่ง (บางครั้งเสียยกล็อต) ส่วนปลาการ์ตูนเพาะเลี้ยง (captive-bred) เป็นน้อยกว่ามาก อาการ (จุดเด่นคือเมือกเยอะและผิวลอก ไม่ใช่จุดขาว) - ระยะแรก: หุบครีบ ซึม นิ่งอยู่ที่เดิม เบื่ออาหาร - ผลิตเมือกมากผิดปกติ เป็นคราบขุ่นขาวถึงเทาคลุมตัว สีผิวซีดหรือเทา - หายใจเร็ว (ปรสิตชอบลงเหงือก) บางตัวระยะท้ายหายใจช้าผิดปกติ - ผิวหนังลอกเป็นแผ่นหรือเป็นปื้น มีเมือกเป็นเส้น อาจมีแผล - ระยะท้าย: ไม่กินอาหาร สีตก หายใจลำบาก แล้วตาย (มักเร็วมาก) แยกจากจุดขาวและสนิม - บรูคลิเนลลา: เมือกเยอะ ผิวลอกเป็นปื้น ไม่ใช่จุดขาวกลม - จุดขาว (ich): เม็ดขาวคล้ายเกลือ - สนิม (velvet): ฝุ่นทองละเอียด ข้อต่างสำคัญ: ich และ velvet ตอบสนองต่อทองแดง แต่บรูคลิเนลลาทองแดงมักไม่ได้ผล วิธีรักษา (ต้องแยกปลาไปตู้พยาบาล) - ฟอร์มาลิน (formalin) แบบแช่ คือการรักษาหลักที่อ้างถึงมากที่สุด สูตรที่พบบ่อย: ฟอร์มาลิน 37% ราว 1 มล. ต่อแกลลอน แช่ราว 35-45 นาที ทำซ้ำทุกราว 3 วันระหว่างที่ยังมีอาการ แล้วย้ายปลาไปตู้กักที่ฆ่าเชื้อใหม่ ข้อควรระวัง: ฟอร์มาลินเป็นสารพิษและก่อมะเร็ง อันตรายต่อคน และดึงออกซิเจนออกจากน้ำ ต้องเปิดออกซิเจนแรงตลอด เฝ้าปลาทุกวินาที ถ้าปลาหอบหรือพลิกตัวให้รีบเอาออก สวมถุงมือ ทำในที่อากาศถ่ายเท ทำตามฉลาก และห้ามใส่ตู้โชว์ - จุ่มน้ำจืดราว 5 นาที ช่วยบรรเทาชั่วคราวถ้ายังไม่มีฟอร์มาลิน (ไม่ใช่การรักษาหลัก) - ทองแดงมักไม่ได้ผลกับบรูคลิเนลลา (ต่างจาก ich และ velvet) อย่าพึ่งทองแดงอย่างเดียว - ดูแลประคับประคอง: น้ำสะอาดมาก แอมโมเนียและไนไตรต์เป็นศูนย์ ลดความเครียด การลดความเค็มลงบ้าง (บางสูตรราว 1.018) ช่วยให้ปลาทนการเสียสมดุลเกลือแร่จากผิวและเหงือกที่เสียหาย การป้องกัน - กักโรคปลาใหม่ทุกตัว โดยเฉพาะปลาการ์ตูนจับธรรมชาติ ราว 2-4 สัปดาห์ก่อนลงตู้ (หลายคนจุ่มฟอร์มาลินเชิงป้องกันตอนรับปลา) - เลือกปลาการ์ตูนเพาะเลี้ยง (captive-bred) ลดความเสี่ยงได้มากและยั่งยืนกว่า - ลดความเครียดทุกขั้นตอน (ขนส่งดี ปรับสภาพดี น้ำดี) หมายเหตุ: เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำสั่งใช้ยา ขนาดยายึดตามฉลากและปรึกษาผู้เชี่ยวชาญหรือสัตวแพทย์สัตว์น้ำ ที่มาภาพ: ภาพประกอบปลาการ์ตูนสุขภาพดี (ไม่ใช่ปลาที่ติดเชื้อ) โดย Janderk / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ) อ้างอิง: https://en.wikipedia.org/wiki/Brooklynella_hostilis · https://reefbuilders.com/2015/06/05/brooklynellosis-clownfish-disease-a-subtle-fast-moving-killer/ · https://www.bulkreefsupply.com/content/post/8020-saltwater-fish-quarantine-phase-2-an-extra-step-to-treat-brook-and-uronema-fish-health-ep-7

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 16 มิ.ย. 25690250

โรคสนิมทะเล (Marine Velvet) เป็นหนึ่งในโรคที่เร็วและร้ายแรงที่สุดในวงการปลาทะเล เกิดจากปรสิต Amyloodinium ocellatum ระบาดหนักอาจทำปลาตายเกือบ 100% ภายใน 1-3 วัน (บางครั้งไม่ถึง 12 ชม.) จึงต้องรีบรักษาทันทีที่สงสัย เชื้อก่อโรคและทำไมถึงร้าย Amyloodinium ocellatum เป็นปรสิตไดโนแฟลกเจลเลต (คนละชนิดกับเชื้อจุดขาวซึ่งเป็นซิเลีย) วงจร 3 ระยะ: trophont (เกาะกินเซลล์เหงือก/ผิว) จากนั้นเป็น tomont (ซีสต์แบ่งตัวได้ถึง 256 ตัวต่อซีสต์) แล้วเป็น dinospore (ตัวว่ายน้ำหาเจ้าบ้าน เปลี่ยนเป็น trophont ได้ใน 5-20 นาที) เพราะมันโจมตีเหงือกก่อนและขยายพันธุ์แบบทวีคูณ ปลาจึงขาดออกซิเจนและตายเร็วมาก หลายตัวตายก่อนเห็นจุดบนตัวด้วยซ้ำ อาการ (อาการเหงือก/หายใจมาก่อนเสมอ จุดสำคัญที่สุด) - หายใจเร็วหรือหอบ ลอยใกล้ผิวน้ำหรือหน้าปั๊ม (อาการแรกสุด เพราะเหงือกโดนก่อน) - ถูตัว สะบัดหัว ซึม หุบครีบ เบื่ออาหาร สีตก - ฝุ่นละเอียดสีทอง/สนิมคลุมตัวเหมือนโรยผงทอง (เห็นชัดเมื่อส่องไฟในห้องมืด) มักมาช้า หลายตัวตายก่อนถึงระยะนี้ - ตายเฉียบพลัน บางทีแทบไม่เห็นจุด แยกจากโรคจุดขาว (ich) - สนิม: ฝุ่นทอง/สนิมละเอียดมาก เร็วและร้ายกว่า เหงือก/หายใจมาก่อน - จุดขาว: เม็ดขาวหยาบคล้ายเกลือ นับได้ ช้ากว่า ถ้าเห็นหายใจหอบร่วมกับฝุ่นละเอียดและตายเร็ว ให้สันนิษฐานว่าเป็นสนิมและลงมือทันที อย่ารอให้จุดชัด วิธีรักษา (เวลาคือทุกอย่าง แยกปลาไปตู้พยาบาลเปล่า) - ทองแดง (copper) เป็นหลักสำหรับปลา ต้องวัดระดับทุกวัน chelated (Copper Power/Coppersafe) ราว 2.0-2.5 ppm ionic (Cupramine) ราว 0.5 ppm ข้อควรระวัง: ตัวเลขสองแบบนี้ใช้แทนกันไม่ได้ (วัดคนละสเกล) ดูชนิดผลิตภัณฑ์ให้ตรง คงระดับราว 14-30 วัน - Chloroquine phosphate (CP): หลายแหล่งถือเป็นยาที่ดีที่สุดสำหรับสนิม แต่หายา ราคาสูง และควบคุมในบางพื้นที่ - ฟอร์มาลิน (formalin) แบบแช่: ใช้เป็นการน็อกฉุกเฉินเพื่อลดปรสิตที่เหงือก ข้อควรระวัง: เป็นสารพิษและก่อมะเร็ง อีกทั้งดึงออกซิเจนออกจากน้ำ ต้องเปิดออกซิเจนแรง วัดขนาดเป๊ะ เฝ้าตลอด และทำตามฉลาก - จุ่มน้ำจืด (3-5 นาที ปรับ pH และอุณหภูมิให้ตรง) ช่วยบรรเทาชั่วคราว ไม่ใช่การรักษาหลัก - ตู้โชว์ปล่อยว่างจากปลา (fallow) ราว 6-8 สัปดาห์ (ประมาณ 45-76 วัน) ถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นสนิมหรือจุดขาวให้ยึดระยะยาวของจุดขาว - ตู้รีฟหรือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง: ใส่ทองแดงไม่ได้ ต้องย้ายปลาทุกตัวออกไปรักษาในตู้พยาบาล การป้องกัน - กักโรคปลาใหม่ทุกตัว และสังเกตอาการเหงือก/หายใจ ก่อนลงตู้โชว์ เพราะพอเห็นอาการชัดมักสายเกินไป - ไม่ใช้สวิง น้ำ หรืออุปกรณ์ร่วมกับตู้ที่ไม่ได้กักโรค หมายเหตุ: เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำสั่งใช้ยา ขนาดยายึดตามฉลากและปรึกษาผู้เชี่ยวชาญหรือสัตวแพทย์สัตว์น้ำ ที่มาภาพ: ภาพเหงือกปลาที่ติดเชื้อ โดย AquaTT / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) · แผนภาพวงจรชีวิต โดย AquaTT / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) อ้างอิง: https://en.wikipedia.org/wiki/Amyloodinium_ocellatum · https://www.pubs.ext.vt.edu/600/600-200/600-200.html · https://www.liveaquaria.com/article/84/?aid=84

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 16 มิ.ย. 25690230

โรคจุดขาวทะเล (Marine White Spot) เป็นโรคปรสิตที่พบบ่อยที่สุดโรคหนึ่งในตู้ปลาทะเล เกิดจากปรสิตโปรโตซัวซิเลีย Cryptocaryon irritans ถ้าวินิจฉัยและรักษาช้าอาจทำให้ปลาตายยกตู้ได้ เชื้อก่อโรคและวงจรชีวิต Cryptocaryon irritans เป็นปรสิตเซลล์เดียว (ciliate protozoa) เกาะที่ผิวหนังและเหงือกปลา วงจรชีวิตมี 4 ระยะ: - Trophont: ระยะกินอยู่บนตัวปลา เห็นเป็นจุดขาวคล้ายเม็ดเกลือ (กินราว 3-9 วันแล้วหลุดออก) ระยะนี้ยาเข้าไม่ถึงเพราะฝังในเนื้อเยื่อ - Tomont: ระยะสร้างถุงหุ้ม (ซีสต์) เกาะตามพื้น/หิน แบ่งตัวได้ลูกหลานหลายร้อยตัว อยู่เงียบได้นานถึงราว 3-72 วัน ดื้อต่อยาเพราะมีเปลือกหุ้ม - Theront: ระยะว่ายน้ำหาปลาเจ้าบ้าน (ต้องเจอปลาภายในราว 24-48 ชม. ไม่งั้นตาย) เป็นระยะเดียวที่ยากำจัดได้จริง เพราะมีแค่ระยะ theront ที่ยาออกฤทธิ์ได้ การรักษาจึงต้องทำต่อเนื่องนานพอจะครอบคลุมทั้งวงจร ไม่ใช่หยุดเมื่อจุดขาวหาย (จุดหายไม่ได้แปลว่าหายโรค) สาเหตุและการแพร่ มักติดมากับปลาใหม่ที่ไม่ได้กักโรค หรือมากับน้ำ/หิน/ปะการัง/อุปกรณ์จากตู้ที่มีเชื้อ ความเครียด (ขนส่ง คุณภาพน้ำแย่ อุณหภูมิไม่นิ่ง การไล่กัน) ทำให้ภูมิปลาตกแล้วโรคกำเริบ อาการ (เรียงจากเริ่มต้นถึงรุนแรง) - ระยะแรก: ปลาถูตัวกับหิน/พื้น (flashing) หุบครีบ ผลิตเมือกมาก - จุดขาวชัด: จุดขาวกลมคล้ายเม็ดเกลือ/น้ำตาลทราย ขนาดราว 0.5-2 มม. นับเม็ดได้ มักขึ้นที่ครีบก่อนแล้วลามทั้งตัว - เหงือกอักเสบ: หายใจเร็ว หอบ ลอยใกล้ผิวน้ำหรือจุดที่มีออกซิเจนสูง (เหงือกถูกทำลายเป็นสาเหตุการตายสำคัญ บางครั้งปลาตายก่อนเห็นจุดชัด) - ระยะรุนแรง: เบื่ออาหาร ซึม สีตก ติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อน จนตาย วินิจฉัยแยกโรค (สำคัญมาก) ถ้าปลามีฝุ่นละเอียดจำนวนมากนับไม่ถ้วน ตายเร็วใน 1-2 วัน และหายใจหอบนำมาก่อน ให้สงสัยโรคสนิม/กำมะหยี่ (Marine Velvet) ซึ่งคนละเชื้อ รุนแรงและเร็วกว่า จุดขาวคือเม็ดหยาบนับได้ ส่วนสนิมคือฝุ่นทอง/สนิมละเอียด วิธีรักษา (ต้องแยกปลาไปตู้พยาบาล/ตู้กักโรคเปล่าเท่านั้น) - ทองแดง (copper): ได้ผลดีและนิยมที่สุด ต้องวัดระดับทุกวัน คอปเปอร์แบบ chelated (เช่น Coppersafe/Copper Power) เป้าหมายราว 2.0-2.5 ppm คอปเปอร์แบบ ionic (เช่น Cupramine) เป้าหมายราว 0.5 ppm (ฉลาก Cupramine ระบุ 0.25-0.35 mg/L แต่ชุมชนนิยมคุมที่ราว 0.5) รักษาต่อเนื่องราว 14-30 วัน (30 วันคือค่ามาตรฐานเชิงอนุรักษ์) ข้อควรระวัง: ทองแดงเป็นพิษต่อปะการังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังทั้งหมด และถูกดูดซับโดยหิน/ทราย/คาร์บอน ใช้ในตู้พยาบาลเปล่าเท่านั้น - ลดความเค็ม (Hyposalinity): ลดค่าความถ่วงจำเพาะลงเหลือราว 1.009 (ประมาณ 12-14 ppt) ค่อยลดใน 48 ชม. แล้วคงไว้อย่างน้อย 30 วันนับจากจุดสุดท้ายหาย ต้องใช้รีแฟรกโตมิเตอร์วัดให้แม่น (ไฮโดรมิเตอร์แบบเข็มไม่แม่นพอ) ใช้กับปลาเท่านั้น ไม่ใช้กับสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง และมีรายงานเชื้อดื้อ ได้ผลไม่แน่นอนเท่าทองแดง - Tank Transfer Method (TTM): ย้ายปลาไปตู้สะอาดใหม่ทุกราว 72 ชม. รวมราว 3 ครั้งใน 12 วันขึ้นไป อาศัยหลักว่า trophont หลุดไปสร้างซีสต์ในตู้เก่า ย้ายปลาออกก่อนรุ่นใหม่ฟักเท่ากับสลัดปรสิตทิ้ง ปลอดยา หัวใจคือทำถูกจังหวะและฆ่าเชื้อตู้ทุกครั้ง ตู้ที่มีปะการังหรือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง ห้ามใส่ทองแดงหรือลดความเค็มในตู้โชว์ ต้องย้ายปลาออกทั้งหมดไปรักษาในตู้พยาบาล และปล่อยตู้โชว์ให้ว่างจากปลา (fallow) เพื่ออดอาหารปรสิต ระยะ fallow ราว 6 สัปดาห์ถ้าตู้อุ่น (ราว 27 องศา) ไปจนถึงราว 76 วันถ้าตู้เย็นกว่า (ปะการังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอยู่ต่อได้เพราะไม่เป็นเจ้าบ้านของปรสิต) สิ่งที่ไม่ได้ผลจริง - ยา reef-safe กำจัดจุดขาว: ไม่มีตัวไหนกำจัดเชื้อในตู้โชว์ได้จริง อย่างมากแค่บรรเทา - กระเทียม: ไม่มีหลักฐานวิทยาศาสตร์ว่ารักษาได้ อาจช่วยแค่กระตุ้นการกิน - UV/ไดอะตอม: ช่วยลดตัวว่ายน้ำได้บ้าง แต่กำจัดทั้งระบบไม่ได้ การป้องกัน (ป้องกันง่ายกว่ารักษามาก) - กักโรคปลาใหม่ทุกตัวในตู้แยกอย่างน้อย 2-4 สัปดาห์ก่อนลงตู้โชว์ หลายคนรักษาเชิงป้องกัน (ทองแดง/TTM) ทุกตัว - กักและสังเกตหิน ปะการัง สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังด้วย เพราะพาเชื้อมาได้ - ลดความเครียด: อุณหภูมิและความเค็มนิ่ง น้ำดี อาหารดี ไม่แออัด หมายเหตุ: บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำสั่งใช้ยา ขนาดยาให้ยึดตามฉลากผลิตภัณฑ์และปรึกษาผู้เชี่ยวชาญหรือสัตวแพทย์สัตว์น้ำเสมอ ที่มาภาพ: ภาพปลาติดโรคจุดขาว โดย Jbinfla1963 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) · แผนภาพวงจรชีวิต โดย Jellyfishgirl / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) อ้างอิง: https://www.bulkreefsupply.com/content/post/md-2021-02-marine-ich-life-cycle-diagram-cryptocaryon-irritans-treatment · https://en.wikipedia.org/wiki/Cryptocaryon · https://www.liveaquaria.com/article/81/?aid=81

โดย ทีมความรู้ Aquazaaactive 16 มิ.ย. 25690330