พยาธิใบไม้ (Flukes / Monogeneans) ในปลาทะเล: อาการ การจุ่มน้ำจืด และการรักษาด้วยพราซิควอนเทล

บทนำ พยาธิใบไม้ หรือ Flukes (กลุ่ม Monogenea) เป็นหนอนตัวแบนขนาดเล็กที่เกาะกินอยู่บนผิวหนังและซี่เหงือกของปลาทะเล มีทั้งชนิดเกาะเหงือก (gill flukes) และชนิดเกาะผิว (skin flukes) หลายแหล่งข้อมูลประเมินว่าตู้ปลาทะเลจำนวนมากมีพยาธิชนิดนี้ปนอยู่โดยเจ้าของไม่รู้ตัว เพราะตัวพยาธิเล็กและมักไม่แสดงอาการชัดจนกว่าปลาจะอ่อนแอหรือมีปริมาณพยาธิสะสมมาก อาการที่พบบ่อย - ปลาถูตัวกับหินหรือพื้นทราย (flashing) กระตุกหัว หาว หรือสะบัดตัว - หายใจถี่ เหงือกบวมซีด ปลาลอยขึ้นมาหอบที่ผิวน้ำ (piping) โดยเฉพาะเมื่อเป็นที่เหงือก - เมือกออกมาก ผิวมีจุดแดงเล็ก ๆ หรือรอยขุ่นเป็นฝ้า ครีบหุบ สีตัวหม่น - เบื่ออาหาร ซึม ในรายที่เหงือกถูกทำลายมากอาจตายจากการขาดออกซิเจน หลักการรักษา - การจุ่มน้ำจืด (freshwater dip): ใช้น้ำจืดที่ปรับ pH และอุณหภูมิให้ตรงกับตู้ (สำคัญมาก) เติมอากาศ แล้วจุ่มปลาประมาณ 3-5 นาที (บางชนิดทนได้ถึง 5-10 นาที) ความต่างของความเข้มข้นเกลือจะทำให้พยาธิบวม ทึบแสง แล้วหลุดออก วิธีนี้ช่วยได้ทันทีและใช้ยืนยันการวินิจฉัยได้ แต่ไม่ทำลายไข่ จึงต้องทำซ้ำ - พราซิควอนเทล (Praziquantel / PraziPro): เป็นยาหลักที่ได้ผลกับ Monogeneans โดสทั่วไปประมาณ 2.5-5 มก./ลิตร (2.5-5 ppm) สำหรับ PraziPro มักใช้ราว 5 มล. ต่อน้ำ 20 แกลลอน ยาออกฤทธิ์ทำให้พยาธิเกร็งจนหลุดจากตัวปลา ไม่ได้ฆ่าไข่โดยตรง ทำไมต้องให้ยาซ้ำ ไข่พยาธิทนยาและจะทยอยฟักเป็นตัวอ่อนในภายหลัง จึงต้องรักษาเป็นรอบ เช่น ให้ยาแล้วเว้นระยะ ทำซ้ำทุก ๆ ประมาณ 3 วันจนครบราว 9 วัน (รวมประมาณ 3 รอบ) หรือให้โดสที่สองห่างจากครั้งแรกประมาณ 5-7 วัน เพื่อกำจัดตัวอ่อนที่เพิ่งฟัก ระหว่างรอบควรเปลี่ยนน้ำด้วยน้ำทะเลสะอาด ข้อควรระวัง - ควรรักษาในตู้กักโรคแยก ไม่ควรใส่พราซิควอนเทลในตู้หลักที่มีปะการังหรือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังบางชนิด - พราซิควอนเทลลดออกซิเจนในน้ำ ต้องเปิดหัวทรายหรือปั๊มลมให้แรงตลอดการรักษา - ปลาบางกลุ่มไวต่อยา เช่น ปลานกขุนทอง (wrasse) หลายแหล่งแนะนำให้ใช้การจุ่มน้ำจืดแทนการแช่ยา และเริ่มโดสต่ำในปลาที่บอบบางอย่างผีเสื้อ - ห้ามผสมพราซิควอนเทลกับฟอร์มาลินหรือทองแดง (copper) พร้อมกัน - ปริมาณและวิธีใช้อาจต่างกันตามยี่ห้อ ให้อ่านฉลากผลิตภัณฑ์ทุกครั้ง และหากไม่แน่ใจหรืออาการรุนแรง ควรปรึกษาสัตวแพทย์ที่เชี่ยวชาญสัตว์น้ำ สรุป Flukes เป็นปัญหาที่พบได้บ่อยและมักถูกมองข้าม สังเกตอาการถูตัว หายใจถี่ และเมือกมากเป็นสัญญาณเตือน ใช้การจุ่มน้ำจืดเพื่อบรรเทาและยืนยันโรค ร่วมกับพราซิควอนเทลเป็นรอบเพื่อกำจัดทั้งตัวแก่และตัวอ่อนที่ฟักตามมา และกักปลาใหม่ก่อนลงตู้เสมอเพื่อลดความเสี่ยงนำพยาธิเข้าตู้หลัก ที่มาภาพ: ภาพวาดทางวิทยาศาสตร์ของพยาธิใบไม้กลุ่ม Monogenea (Chimaericola leptogaster ซึ่งเป็นพยาธิของปลาทะเล) ใช้เพื่อประกอบความเข้าใจลักษณะของพยาธิ ไม่ใช่ชนิดที่พบในตู้โดยตรง โดย Jeanloujustine / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) อ้างอิง: https://www.bulkreefsupply.com/content/post/identify-and-eliminate-flukes-fish-health-ep-8 · https://www.mantasystems.net/a/blog/post/Praziquantel · · ·