โรคจุดขาว (Ich): วงจรชีวิตปรสิตและวิธีรักษาให้หายขาด

บทนำ โรคจุดขาว (Ich หรือ White Spot Disease) เป็นโรคปรสิตที่พบบ่อยที่สุดในตู้ปลา สังเกตได้จากจุดขาวเล็ก ๆ คล้ายเม็ดเกลือกระจายตามลำตัวและครีบ ปลาที่ป่วยมักถูตัวกับวัสดุในตู้ (flashing) หายใจถี่ ครีบหุบ และซึม โรคนี้มักมากับปลาใหม่ ต้นไม้ หรือน้ำจากร้าน และมักกำเริบเมื่อปลาเครียดหรืออุณหภูมิเปลี่ยนกะทันหัน หากปล่อยไว้อาจทำให้ปลาตายทั้งตู้ได้ วงจรชีวิตของปรสิต (หัวใจของการรักษา) - ระยะเกาะปลา (trophont): ปรสิตฝังอยู่ใต้ผิวหนังและเหงือก คือจุดขาวที่เราเห็น ระยะนี้ยาส่วนใหญ่ทำอะไรไม่ได้เพราะมีเนื้อปลาปกป้อง - ระยะสร้างตัวอ่อน (tomont): ปรสิตหลุดจากตัวปลาไปเกาะพื้นหรือวัสดุ แล้วแบ่งตัวได้ลูกหลานหลายร้อยถึงราวพันตัว - ระยะว่ายน้ำอิสระ (theront): ตัวอ่อนว่ายหาปลาตัวใหม่ ระยะนี้เท่านั้นที่ยากำจัดได้ ถ้าหาปลาไม่เจอภายในไม่กี่วันจะตายเอง ที่อุณหภูมิราว 25 องศาเซลเซียส วงจรทั้งหมดใช้เวลาประมาณ 6-7 วัน อุณหภูมิสูงเร่งวงจรให้เร็วขึ้น อุณหภูมิต่ำยืดวงจรออกไปได้หลายสัปดาห์ นี่คือเหตุผลที่ต้องรักษาต่อเนื่องจนครบทั้งวงจร ห้ามหยุดยาเมื่อจุดขาวเพิ่งหาย เพราะปรสิตแค่ย้ายไปซ่อนบนพื้นตู้ การรักษาในปลาน้ำจืด - ค่อย ๆ เพิ่มอุณหภูมิไปที่ประมาณ 28-30 องศาเซลเซียส เพื่อเร่งให้ปรสิตเข้าสู่ระยะที่ยาออกฤทธิ์ได้ (ระวังปลา พืช และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่ทนความร้อนได้น้อย) - เพิ่มออกซิเจน/ปั๊มลม เพราะน้ำอุ่นอุ้มออกซิเจนได้น้อยลง - ใช้ยาที่มีมาลาไคต์กรีนหรือฟอร์มาลิน หรือเกลือสำหรับตู้ปลา โดยทำตามฉลากอย่างเคร่งครัด ให้ยาต่อเนื่อง 10-14 วัน - ปลาไม่มีเกล็ด (ปลาหนัง ปลาค้อ) และปลากลุ่มเตตร้า มักไวต่อยา ให้ลดขนาดยาลงครึ่งหนึ่งตามคำแนะนำผลิตภัณฑ์ - นำคาร์บอน (ถ่านกรอง) ออกระหว่างรักษา เพราะจะดูดยาออกจากน้ำ - เปลี่ยนน้ำวันละ 10-20% พร้อมดูดตะกอนพื้นตู้ทุกวัน เพื่อกำจัดปรสิตระยะเกาะพื้นก่อนฟักเป็นตัวว่ายน้ำ ปลาน้ำเค็มต่างกันอย่างไร จุดขาวในน้ำเค็มเกิดจากปรสิตคนละชนิด (Cryptocaryon irritans) ไม่ใช่ตัวเดียวกับน้ำจืด ยาน้ำจืดหลายอย่างจึงใช้ไม่ได้ผล ควรแยกปลาไปรักษาในตู้กักโรคด้วยวิธีที่พิสูจน์แล้ว เช่น ทองแดง (ต้องวัดระดับด้วยชุดทดสอบและทำตามฉลาก), คลอโรควินฟอสเฟต หรือวิธีย้ายตู้ (Tank Transfer) คือย้ายปลาไปตู้สะอาดใหม่ทุก ๆ 72 ชั่วโมง ต่อเนื่องราว 4 รอบ ห้ามใส่ทองแดงหรือลดความเค็มในตู้ปะการัง เพราะเป็นพิษต่อปะการังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง หากต้องการล้างปรสิตออกจากตู้โชว์ ให้ย้ายปลาออกทั้งหมดแล้วปล่อยตู้ว่างจากปลา (fallow) นานประมาณ 76 วัน ข้อควรระวัง - ยืนยันชนิดโรคก่อนรักษาเสมอ โรคกำมะหยี่ (velvet) มีอาการคล้ายกันแต่ร้ายแรงและรักษาต่างกัน หากไม่แน่ใจควรปรึกษาสัตวแพทย์ที่เชี่ยวชาญปลาหรือร้านที่ไว้ใจได้ - ทำตามฉลากยาและขนาดตู้จริงเสมอ อย่าผสมยาหลายชนิดโดยไม่จำเป็น และเฝ้าดูการติดเชื้อแทรกซ้อนตรงแผลที่ปรสิตทำไว้ การป้องกัน วิธีที่ดีที่สุดคือกันไม่ให้เข้าตู้ตั้งแต่แรก กักโรคปลา ต้นไม้ และหอยใหม่ประมาณ 2-3 สัปดาห์ก่อนลงตู้หลัก รักษาคุณภาพน้ำให้คงที่ ให้อาหารหลากหลายเพื่อให้ปลาแข็งแรง และหลีกเลี่ยงความเครียดจากอุณหภูมิหรือ pH ที่แกว่ง สรุป โรคจุดขาวรักษาหายได้ถ้าเข้าใจวงจรชีวิตของปรสิต กุญแจสำคัญคือรักษาต่อเนื่องให้ครบวงจร ดูดพื้นตู้และเปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอ แยกวิธีระหว่างน้ำจืดกับน้ำเค็มให้ถูก และป้องกันด้วยการกักโรคปลาใหม่ทุกครั้ง ที่มาภาพ: ภาพปลาที่ติดโรคจุดขาว (Ich) โดย Djpalme / Wikimedia Commons (Public domain) อ้างอิง: https://en.wikipedia.org/wiki/Ichthyophthirius_multifiliis · · ·